در این میان، برنامه های شبکه های ماهواره ای نقش بسیار پر رنگ تری را نسبت به سایر رسانه های دیگر در دگرگونی فرهنگی ایفا می کند. لذا بر آنیم که به نقش و چگونگی تأثیر برنامه های ماهواره ای بر تغییر هویت اجتماعی جوامع و به طور خاص در ایران بپردازیم.

ماهواره چیست؟ برنامه های کانال های ماهواره ای به چند دسته تقسیم می شوند؟ مخاطبین این برنامه ها بیشتر چه کسانی هستند؟

ماهواره وسیله ای است که درمدار زمین قرار می گیرد و موجب می شود تا اطلاعات مخابره شده به آن، در منطقه وسیعی پخش شود. اولین ماهواره که اسپنتیک نام داشت، در سال 1950 به فضا پرتاب شد و فقط بوق می زد. اما دردهه های بعدی، این وسیله پیشرفت کرد و به یکی از وسایل ایجاد کننده ارتباط میان انسان ها تبدیل شد. ماهواره ها دو نوع اند: یک نوع از آن ها بر مدارهای کم ارتفاع و ثابت قرار دارند و از چندین کانال مناطق وسیعی را تحت پوشش تلویزیونی قرار می دهند. نوع دوم ماهواره ها، بر مدارهای بالاتری قرار دارند و برنامه های خود را برای مناطق کوچکتری پخش می کنند. بعضی از صاحب نظران دوره جدید را عصر حاکمیت ماهواره ای نام نهاده اند.

امروز، تهیه و دریافت وسایل ماهواره، به سهولت و با قیمتی نازل فراهم آمده است. حضور ماهواره در پدیده های سیاسی و فرهنگی، طرفداران و مخالفانی به خود اختصاص داده است.

در ایران، با وجود تصویب قانون ممنوعیت به کارگیری تجهیزات ماهواره در سال 1373، در حال حاضر حدود پانزده میلیون ایرانی، کاربر شبکه های ماهواره ای بوده وبه برنامه های شبکه های ماهواره ای دسترسی کنترل نشده ای دارند. جوانان تهرانی در رتبه نخست و پس از آن جوانان چهار محال و بختیاری و آذربایجان غربی در رتبه های بعدی استفاده از کانال های ماهواره ای قرار دارند.

به طور کلی برنامه های کانال های ماهواره ای را درسه دسته می توان طبقه بندی کرد. دسته اول، برنامه هایی که صرفاً به مسایل جدی و علمی و آموزشی می پردازند و این جنبه مثبت این کانال ها محسوب می شود. دسته دوم را می توان برنامه هایی دانست که تأثیر مخرب ضد اخلاقی دارند و اغلب این برنامه ها، نوعی کپی برداری از الگوهای غربی است که بیشترین ضرر و زیان را برای سایر جوامع وبه طور ویژه جوامع اسلامی ایجاد می کند. دسته ای دیگر از برنامه های تلویزیونی ماهواره ای ، ترکیبی از برنامه های جدی و مثبت، با برنامه های غیر جدی و غیر اخلاقی است که این گونه برنامه ها به دلیل عدم آگاهی کامل مخاطبین باعث تأثیر مخرب بیشتری خواهند شد. زیرا هر بینننده ای قدرت تحلیل محتوایی از برنامه های این چنینی را ندارد.

تمامی اقشار و مخاطبین کانال های ماهواره ای در تمامی سنین، از کوچک گرفته تا بزرگسال از برنامه ها تأثیری می پذیرند. اما بیشترین تأثیر بر کسانی خواهد بود که دارای تجارب و آگاهی کامل نیستند و قادر به تشخیص اهداف پشت پرده و مخرب این برنامه ها نمی باشند. بنابراین جوانان و نوجوانانی که در سنین رشد و مراحل شکل گیری هویت فردی و اجتماعی هستند، جزء اصلی ترین مخاطب شبکه های ماهواره ای به شمار می روند.

از این رو باید به گونه ای جدی به مسئله تأثیرگذاری کانالها ی ماهواره ای به مخاطبین پرداخته شود و نسبت به تأثیرات ضد فرهنگی این کانال ها اطلاع رسانی صورت گیرد.

این کار باید از خانه و خانواده که ابتدایی ترین کانون تشکیل جامعه به شمار می رود، آغاز گردد. زیرا نخستین تأثیر این کانال ها بر روابط زناشویی و نیز تأثیر رابطه بین والدین و فرزندان و بالعکس است.

علل گرایش به برنامه های تلویزیونی ماهواره ای چیست؟

یکی از علل گرایش به برنامه های ماهواره ای عبارت است از کسب اطلاعات و اخبار و آگاهی درباره جامعه و وضعیت دیگران و احساس تعلق به جمع. علت دوم می تواند تفریح و سرگرمی و گذران اوقات فراغت کاربران باشد. اما مهمترین علت یافتن الگوهای رفتاری، همانند سازی با ارزش های مورد اعتنای دیگران و در یک کلام هویت یابی است. واقعیت این است که قابلیت های برنامه های ماهواره ای به گونه ای است که به یک اندازه می توان از آن ها بهره برداری مطلوب یا نامطلوب کرد. امروزه جوانان وسایل ارتباط جمعی ساده مانند تلویزیون و یا ویدئو را جوابگوی نیازهای خود نمی دانند به همین علت همیشه به دنبال راهی هستند که از راه های مختلف با دنیای بیرون از خود در ارتباط باشند. برنامه های ماهواره ای را از رویکردی دیگر می توان به دو دسته سیاسی و غیر سیاسی تقسیم بندی کرد. اما می توان گفت چه شبکه های سیاسی و چه شبکه ها ی غیر سیاسی، هر دو در یک هدف مشترک به مبارزه با فرهنگ و مبانی دینی ایران پرداخته اند. یک آسیب شناس اجتماعی درباره آثار ماهواره ها می گوید: با وجود آنکه برنامه های ماهواره ای محتوای علمی و آموزنده نیز دارند، امروزه بیشتر جوانان، ماهواره را برای استفاده از برنامه های علمی آن انتخاب نمی کنند و بیشتر تمایل به دیدن برنامه هایی دارند که آن ها را در داخل کشور نمی یابند و در واقع به خاطر برنامه های مبتذل و مستهجن از ماهواره استفاده می کنند که زمینه انحراف و سقوط اخلاقی در این برنامه ها برای قشر جوان بسیار زیاد است.

چگونگی تأثیر ماهواره بر هویت اجتماعی:

یکی از مشکلات اساسی استفاده از رسانه ها و به خصوص ماهواره، تأثیری است که در زمینه های اجتماعی و فرهنگی یک کشور برجای گذاشته می شود. در این نوع رسانه کاربر فقط می تواند تأثیر بپذیرد و از انتقال اطلاعات و هویت و سلایق خود به آن ناتوان است. ماهواره، علاوه بر اینکه، رسالت اصلی خود یعنی همان اطلاع رسانی را انجام می دهد، فرهنگ، زبان، عادات و ارزش های کشورهای فرستنده این برنامه ها که عمدتاً کشورهای توسعه یافته هستند را نیز منتقل می کند. بنابراین به تدریج دغدغه ها، ذهنیت ها، هویت ها، شخصیت های افراد کشورهای توسعه یافته به کاربران ماهواره منتقل شده و دردراز مدت، یکسان سازی سلیقه ی قشرهای عظیم مردمی پذیرنده این نوع برنامه ها را در جوامع گیرنده سبب خواهند شد. پس از آن فرهنگ قالب بندی شده فرستنده این نمادها و پیام ها، بدون هیچ گونه مقاومتی از سوی گیرنده، به مخاطبان القا شده و وارد کانون خانواده و سپس وارد جامعه خواهد شد.

یکی دیگر از معضلات استفاده از برنامه های ماهواره ای، رشد روزافزون بی سوادی عمومی، به جهت تماشای بی حد و مرز این برنامه ها و عدم تمرکز و تفکر نسبت به موضوعات و مطالب مختلف، کاهش  داد و ستدهای عاطفی، اجتماعی در روابط انسان ها با یکدیگر، رنگ باختگی ارزشهای انسانی و باورهای مذهبی و نمادهای ملی و میهنی و در نتیجه سقوط فرهنگ و هویت اجتماعی بیش از هر زمان دیگر است.

چه باید کرد؟

چه بخواهیم و چه نخواهیم، ماهواره به عنوان محسوس ترین و تأثیر گذارترین رسانه، همچنان در عرصه اجتماعی جوامع می تازد. زیرا:با برنامه های متنوع و تأثیر گذار، به عنوان یک رسانه کامل، عمل می نماید. ارگان های مرتبط با امر فرهنگ باید با برنامه سازی فرهنگی و هنری و با ایجاد برنامه های تفریحی و سرگرم کننده مفید، در غنی سازی و سالم سازی اوقات فراغت جوانان و نوجوانان بکوشند. این نهادها، باید رسالت نهادینه کردن فرهنگ خودی در جامعه را به عهده بگیرند و مدل های هویتی سالم را به مخاطبان برنامه های ماهواره ای ا رائه دهند. همچنین باید در برابر تلاش رسانه های بیگانه که سعی در یکسان سازی هویت فرهنگی به سود خود و تضعیف هویت ملی جامعه ایران دارند؛ ایستادگی کرده و با ایجاد برنامه های مفید، جاذبه برنامه های ماهواره را تحت الشعاع برنامه ها و اهداف خود قرار دهند.

رسانه های خودی باید هنجارها، ارزش ها و میراث فرهنگی جامعه را در قالب فیلم، داستان مقاله و گزارش مستند به نسل جوان و نوجوان معرفی کنند و تأثیرات منفی ماهواره و زیان های جسمی، روحی، اثرات فردی و اجتماعی آن را گوشزد نمایند.

 گرداورنده :خدیجه محمودی صدر